Ontario'nun Rekabetci Pazar Deneyimi

Kanada'nin Ontario eyaletinde yasiyorum.  Eyaletteki elektrik sistemi 1 Mayis 2002 tarihinde rekabete acildi.  Rekabetci pazarda basari tuketicilere ucuz ve guvenilir elektrik sunulmasi ile olculur.  Bunun da baslica sarti, elektrik kullaniminin en yuksek oldugu gunlerde dahi kullanima hazir elektrik kapasitesinin talep tahminlerinden onemli derecede (ornegin %15) daha fazla olmasidir. Hava sicakliginda ani degisikliler olmasi ve acil durumlarda bazi uretim santrallarinin devre disi kalmasi halinde dahi arz talebi rahatlikla karsilayabilmelidir.  Aksi halde hem elektrik kesilmesi olur hem de elektrik fiyatlari buyuk oranda artar. 

10 milyon nufuslu Ontario eyaletinin yillik elektrik tuketimi 125 TWh (125 milyar kWh) civarindadir.  Bu deger  70 milyonluk Turkiyenin 135 TWh'lik tuketimine oldukca yakin bir rakam.  Ontario'daki elektrik piyasasinin rekabete acilis tarihi yukarida bahsettigim arz ve talep iliskisi saglanabilecek sekilde tesbit edilmeye calisildi.  Ozellikle uzun sureli bakimda olan bir nukleer santralin tekrar isletmeye alinmasindaki gecikmeler dolayisiyla rekabetci pazara acilis tarihi yaklasik bir sene ertelenmisti.  Sabri tukenen eyalet hukumeti nukleer santralin uretime baslamasini beklemeden piyasayi 1 Mayis 2002'de rekabete acti.  Sonucta, arzu edilenin aksine, elektrik fiyatlari yaz aylarinda hizla artti.  Yuksek fiyatlar Eylul ve Ekim aylarinda da devam edince hukumet bir genelge ile toptan elektrik fiyatlarinda 1 Aralik 2002'den itibaren  2006 yilina kadar 4.3 cent (Canada) (=2.7 ABD cent) tavan siniri koydugunu, yani bu fiyatin ustunde fiyattan toptan elektrik satilamayacagini bildirdi.  Baska bir deyisle rekabetci pazar 2006'a kadar kismen dondurulmus oldu.  Gecen alti ayda toptan fiyatlarin ortalamasi kWh basina 5.6 Kanada cent (= 3.5 ABD cent) oldu.

Elektrik Faturam

Turkiye'de rekabetci pazara gecis hazirliklari yapiliyor. Okuyuculara ornek olmasi amaciyla mustakil evim icin odedigim elektrik faturalarinin ozetini assagida sunuyorum.   Kolaylik icin butun degerleri Kanada dolarindan ABD dolarina cevirdim (1 Kanada Dolari = 0.3 ABD Dolari).  Ayrica Turkce terimlerin Ingilizce karsiliklarini verebilmek icin ayni bilgiyi Turkce ve Ingilizce iki tablo halinde hazirladim.

Eyalette elektrik faturalari iki ayda bir odenir.  Yukarida belirttigim gibi, Ontario'da rekabetci pazara 1 Mayis 2002'de gecildi. Rekabete gecilmeden onceye ornek olarak 20 Agustos-22 Ekim, 2001 faturasini assagida ozetledim. Iki ayda 1300 kWh tuketmisim ve karsiliginda $80.43 odedim. Bu ise 6.19 cent/kWh'e karsi geliyor.  Toptan elektrik ve dagitim servisleri icin alinan ucretlerin yaninda iki madde daha faturada yer aliyor:

a. Idari Ucret: Dagitimi yapan belediye tarafindan sayaclarin okunmasi ve faturalarin hazilanmasi icin alinan bir ucret

b. Elektrik Ek Ucreti: Ozellikle nukleer santrallarin planlanandan cok daha fazlaya mal olmasi dolayisiyla ortaya cikan butce acigini kapatmak icin her tuketicinin odemesi gereken ek ucret.

Rekabetci pazara ornek olarak yine ayni donemin yani 20 Agustos-22 Ekim (2002) faturasini listeledim.  Gercekte bu donemde hava sicakliginin 2001' e gore daha yuksek olmasi ve havalandirma/sogutma sistemin daha fazla calismasi dolayisiyla elektrik tuketimi de 1300 kWh yerine 1682 kWh'e cikmisti.  Karsilastirmayi yapabilmek icin tuketimi yine 1300 kWh alarak ve tablonun son sutununda gosterilen formulleri kullanarak faturayi tekrar duzenledim. Tablodan goruldugu gibi 2002 faturasinda 2001'inkine ilave uc yeni ucret var:

a. Iletim Ucreti:  Iletim hatlarinin bakim ve yatirimlarini kapsiyor.

b. Toptan Piyasa Servis Ucreti: Rekabetci pazarda gunluk elektrik alis-verislerini duzenleyen, kisa ve uzun vadede piyasinin ihtiyaclarini tesbit eden bir resmi kurulus bulunmakta. Servis ucreti bu kurumun giderlerini karsilamak icin her tuketiciden aliniyor.

c. Borc Odeme Ucreti: Rekabetci pazar kurulmadan once alinan "Elektrik Ek Ucreti" yerine konan bir odeme.

Odedigim ucretin neye harcandigini gormek guzel.  Ancak bir tuketici olarak benim icin birinci derecede onemli olan odedigim toplam ucrettir. Ilk bakista, rekabetci pazarin tuketicilere yaramadigi goruluyor.  Elektrik masrafimin dusecegini beklerken artis olmus. Ayni 1300 kWh icin rekabetci pazardan once $80 oderken, simdi %30 artisla $104 dolar odemek zorunda kaldim.  Dolayisiyla rekabetci pazarin simdilik basarili olmadigini soyleyebilirim.   Sonucta, tuketicilerin sikayetlerine dayanamayan ve 2003'deki secimleri kaybetme riski olan eyalet hukumeti senelerce suren ve milyonlarca dolar masrafla kurulan rekabetci pazari askiya aldi.  Yapilan hatalarin maddi zararini dogal olarak yine elektrik tuketicileri ve namusuyla vergi verenler bir sekilde odemek zorunda kalacaklar.  

Turkiye icin Alinacak Dersler

1.  Ontario'nun rekabetci pazar hazirliklari ve kurdugu alt yapi Kuzey Amerika icin model olarak gosterilmekteydi.   Ancak arz-talep iliskisini uygun degerlendiremeyen ve rekabetci pazar lobilerinin baskilarina dayanamayan hukumet gereginden erken rekabetci pazari acti.  Ardindan "zararin neresinden donsek kardir" diyerek alti ay icinde eskiye donus yapti.  Sonuc: Rekabetci pazar icin acele edilmemeli, butun hazirliklar ve testler tamamlandiginda kararlilikla uygulamaya gecilmelidir.

2.  Rekabetci pazarda yatirim planini hazirlayan ve uygulamaya koyan tek bir kurum olmadigi icin arz-talep iliskisini uygun sekilde ve surekli saglamak cok zordur.  Yukarida bahsedildigi sekilde, yeterince arz kapasitesi garantilenmeden elektrik piyasasini rekabete acmak kesinlile basarisizliga goturur.  Yapilacak hatalarin parasal zarari milyonlarla degil milyarlarca dolarla olculur.  Delik desik olmus ulke ekonomisin artik yeni hatalara tahammulu kalmadigini hepimiz bildigimiz icin adimlarimizi daha dikkatli atmamiz gerekiyor.