Konumuzun basligina cevap aramadan once urun pazarlamanin temel prensiplerini kisaca gozden gecirelim. Bir urun pazarlanmasinda musterinin tercihi assagidakilerden biri olcaktir: 

1.   Fiyat tatmini (commodity marketing)

2.   Kalite tatmini (niche marketing)

3.   Fiyat ve kalite tercihinde uzlasma (compromise)

Elektrikte tercih bunlardan birinci gruba girer.  Teknik standartlara uygun uretilen elektrigin kalitesi belirlidir ve standartlara uymayan elektrik musteri tarafindan kullanilamaz.  Kalite sabit olduguna gore, eger secme imkani verilirse, musteri elektrigi en ucuz satan firmadan satin almak ister.  Ancak tekellesme halinde, musteriniin secenegi kalmaz ve mevcut tek ureticiden satin almak zorunda kalir.  Bu durumda resmi bir kurulus ureticinin maliyetini ve minimum bir kar haddini goz onune alarak urunun satis fiyatini belirler.  Kuzey Amerikada bu resmi kurulus (regulator) eyalet hukumeti tarafindan atanir, fakat calismalarini hukumetten ve ureticiden bagimsiz yurutmekle yukumludur.  Turkiyede boyle bir resmi kurulus yoktur ve toptan elektrik fiyati TEAS tarafindan (muhtemelen hukumetten izin alarak) kararlastirilir.

Kuzey Amerikada elektrik uretiminin tekellesmesinin gecmiste dogal bir sebebi vardi:  1970’lere kadar, hidroelektrik ve termal santrallarin kapasitesi arttikca elektrik uretim maliteti de azalmaktaydi. 1970’lerden sonra uc onemli teknolojik gelisme oldu:

1.     Base-load’da ucuz elektrik uretmek umidiyle nukleer santrallar insa edildi.  Ancak insaat, isletme ve bakim maliyetlerinin yuksekligi dolayisiyla elektrigin birim fiyati (cent/kWh) tahminlerin cok uzerinde cikti.  Sonucta regulatorler elektrik fiyatini da arttirmak zorunda kaldilar.

2.     1990’larin basindan itibaren yeni nesil yuksek verimli gaz turbinleri piyasaya girdi.  Bunlara buhar turbinlerinin eklenmesi ile ortaya cikan kombine cevrim sistemlerinin toplam uretim verimliligi %60’a yaklasti.   Boylece nukleer santrallardan ve eski teknoloji ile insa edilmis komur santrallarindan daha ekonomik bir teknoloji ortaya cikti.  Ayrica insaasi yaklasik 3-4 sene ceken nukleer, termal ve hidrolik santrallar yaninda yaklasik 1.5 senede tamamlanan kombine cevrim sistemleri, yatirimlarinin karsiligini kisa zamanda gormek isteyen yatirimcilara daha cazibeli gorunmeye basladi.

3.     ABD’de 1979’da federal hukumetin koydugu PURPA kurallari ile baslayan cevre koruma tedbirleri ozellikle komur santrallarinda SO₂ (kukurt) atiklarinin dusurulmesi icin teknik degisiklikleri zorunlu kildi. Bu da uretim maliyetlerini arttirdi.

ABD’de elektrigin %85’ini saglayan termal ve nukleer santrallarda enerji uretim maliyetinin artmasi elektrik fiyatlarinin 1980’lerde hizla yukselmesine sebep oldu.  Bu ise Japonlar karsisinda rekabet kabiliyetini kaybetmekte olan Amerikan sanayi’nin isini daha da guclestirdi.  O senelerde  Guney Amerikada ve Ingiltere’de basliyan rekabetci pazar denemeleri toptan elektrik fiyatlarini dusurmede olumlu neticeler vermeye baslamisti.  Ustune kombine cevrim teknolojisi de eklenince, sanayicilerin baskisi ile Amerika’nin bircok eyaletinde rekabetci pazar calismalari baslatildi.  Ilk uygulamalar elektrigin en pahali oldugu California, New York ve New England eyaletlerinde basladi.  Kanada’da ise ilk olarak Alberta eyaleti toptan elektrik satisinda tam rekabete gecti.

Kuzey Amerikanin elektrikte rekabetci pazar denemesi henuz cok yeni.  Tatminkar neticelerin alinmasi 3-4 sene daha cekebilir. Su ana kadar ortaya cikan baslica problemler sunlar:

1.     Ideal olarak rekabetci pazarin tam calisabilmesi icin enerji arzinda sinirlama olmamasi gerekir.  Bolgede yeterince uretim kapasitesi yoksa, komsu eyaletlerden elektrik kesintisiz saglanabilmelidir.  1998 ve 1999 yaz aylarinda bazi Amerikan eyaletlerinde normal elektrik fiyati 3-4 cent/kWh’dan 10 dolar/kWh’a kadar cikti (yani 300 misli artti).  Bunun kisa donemde baslica sebebi, iletim hatlarinin yetersizligi ve koordinasyon bozuklugu dolayisiyla komsu eyaletlerden yeterince elektrik ithal edilememesiydi.  Sonucta elektrigi toptan alip musteriye perakende satan cok sayida kucuk pazarlayici firma iflas etti.

2.     Mevcut elektrik iletim hatlari senelerce once sadece bolge ihtiyacini saglamak icin insa edilmisti.  Yeni rekabetci pazar sisteminde onemli miktarda elektrigin bolgeden transit gecmesi iletim hatlarinda asiri yuklemeye sebep olmaktadir.  

3.    Eyaletler arasinda rekabetci pazara gecis surecinde farklilik olmasi uyumsuzluklar ve aksamalar yaratmaktadir.

4.    Rekabetci pazara gecis tartismalari yaklasik 10 senedir surdugunden bir belirsizlik ortami yaratildi ve yeni santral yatirimi durdu.  Sonucta bircok eyalette rezerv marjini %15-20’den %8-9’a kadar dustu.  Eski santrallarin buyuk kapasitelerde olmasi ve bunlarin bazilarinin bazen zorunlu devre disi kalmasi ile bolgesel arz acigi ortaya cikti. Onumuzdeki 3-4 senede, yeni gaz turbinlerinin devreye girmesine kadar, bu durumun devam edecegi tahmin edilmektedir.

5.    Gaz turbinlerin devreye girmesi ile mevcut gaz boru hatlarinin kapasitesinin ozellikle kis aylarinda zorlanacagi tahmin edilmektedir.  Isitma ve enerji ihtiyaclarinin birlikte arttigi kis aylarinda gaz tuketimi en yuksek seviyededir.  Buna ayrica peak gaz turbinlerinin ihtiyacinin eklenmesi yeni boru hatlari gerektirebilir.  Bunlarin insaasinin da yaklasik 10 sene alacagi tahmin edilmekte.