Bugun Turk ve Dunya tarihi icin cok onemli birgun.  Canakkale kara savasinin 85nci yildonumu.  Birkac satirla bu cok onemli gunu anmak istiyorum. 

Simdiki durumu bilmem ama benim zamanimda (yani yaklasik 35 sene once) liselerde okutulan tarih yorumsuz anlatilir ve genelde savas alanlarindaki zaferleri ve kayiplari icerirdi.  Sebep ve sonuclar uzerinde hemen hic durulmazdi.  Universitede okutulan tek donemlik Inkilap Tarihi de o gunlerin sag-sol ideoloji kargasasi arasinda yeterince onem verilmeden gecistirildi.  Yillar sonra, 1980'lerin basinda Toronto Universitesinin kitapliklarinin birinde cok sayida Ataturk ve Turk tarihi kitabi okuma imkanim oldu.  Ogune kadar kafamda adeta kopuk film parcalari gibi yer alan goruntu ve bilgiler birleserek anlamli bir dokumanter film senaryosuna donusmeye basladi.  Acikcasi 35 yasimdan sonra, tarihimize yon veren Ataturk'un, Inonu'nun, Fevzi Cakmagin, Kazim Karabekir'in, Ali Fuat Cebesoy'un, Rauf Orbay'in, Refet Bele'nin, sayisiz kahramanimizin ve gelecek nesillerin hur yasamasi icin hayatlarini feda eden sehitlerimizin ve gazilerimizin kiymetini daha iyi anladim.  

Bence Canakkale deniz ve kara savaslari tarimizde donum noktasi olmustur.  Enver Pasa 1914 yilinda bircok yasli Osmanli subayini emekli ederek genc subaylarin onunu acti.  Bu genc subaylardan biri de Yarbay Mustafa Kemaldi.  Mustafa Kemal, Canakale kara savasinin basladigi 25 Nisan 1915'den itibaren yuksek liderlik kabiliyetini dost ve dusmana gosterdi.  Canakkaledeki basarilarinin sayesinde Turk milletinin guvenini kazanan genc Mustafa Kemal yorgun, imkanlari cok azalmis ulusu kisa zamanda toparlayip 1919'da bagimsizlik savasini baslatti.  Dort sene sonra, 1923'de Cumhuriyeti kurdu ve bunu takip eden devrimlerle modern Turkiye'yi yaratti. 

Canakkale savasi olmasaydi ne olurdu?  Ingilizler ve Fransizlar bogazlari isgal edip, Rusya Imparatorluguna yardim edebileceklerdi.  Birinci Dunya savasi daha kisa zamanda bitecek, zafere ortak olacak olan Rusya orta Anadoluya kadar bircok vilayetimizi isteyecek ve bir kisim vilayetlerimiz uzerine de Ermeni ve Kurt devletleri kurulacakti.  Batida ve Guneyde ne olabilecegini tahmin etmek de zor degil.  Muhakkak ki Ingiliz, Fransiz, Italyan ve Yunan isgali kacinilmazdi.  Unutmayalim ki, Ingiliz ve Fransiz yardimlarini alamayan Rus Imparatorlugu zayiflayinca 1917'de  Bolsevikler kontrolu ele aldilar.  Bolsevikler, ileride karsiligini gorebilmek umidiyle silah ve para yardiminda bulunarak bagimsizlik savasini kazanmamiza cok onemli katkida bulundular.  Sonuc olarak diyebilirz ki Canakale savaslari hem Turk tarihinde hem de Sovyetler Birliginin kurulmasina sebep oldugu icin Dunya tarihinde bir donum noktasi olmustur. 

Canakkale'ye ilk defa 1989'da gidip buyuk oglum ve esimle savas alanlarini gezdik ve sehirlerimizi andik.  O ziyaretimizde Avusturya ve Yeni Zellandalilarin her 25 Nisan'da kendi sehitlerini anmak icin Anzak koyunda toplandigini ogrendik.  Ilerde sehitlerimizi yanliz birakmamak icin kucuk oglumu da bir 25 Nisan gunu Canakkale'ye goturmeye karar verdim.  1997'in Ocak-Mart aylarinda ogullarimla Gelibolu adasinin assagida (Fotograf 1) gorulen kabartmali modelini hazirladik ve 1915 yilindaki deniz ve kara savaslarini inceledik.  19 Nisan'da Toronto'dan ayrildik.  23 Nisan'i Ankara'da eski Buyuk Millet Meclisi ve Anitkabirde kutladiktan sonra 25 Nisan sabahi Anzak gencleri ile birlikte Geliboluda sehitlerimizin yanindaydik (Fotograf 2).  Kendimi sehitlerimize en yakin hissettigim gundu.  Nur icinde yatsinlar. 

Fotograf 1: Gelibolu Maketi ve Ogullarim

Fotograf 2: Kucuk Oglum Conk Bayirinda

Canakkalenin onemini vurgulamak icin Istiklal savasimizla bir karsilastirma yapayim:

Buyuk Taaruz (26 Agustos 1922) basladiginda, bati cephesinde bizim 105 bin askerimize karsi 150 bin Yunan askeri vardi.  Buyuk Taaruzda 2542 sehit verdik ve 9977 askerimiz yaralandi (1921'deki Sakarya savasinda 3282 sehit, 13618 yarali vermistik) (Kaynak: Falih Rifki Atay: Cankaya, Sayfa: 309, 311)

Canakkale deniz ve kara savaslari icin 500 000 Turk askerine karsi 489 000 Ingiliz (Anzaklar dahil) ve Fransiz askeri vardi. 86 000 sehit (savasta olen, bulunamayan ve hastaliktan olen), 164 000 yarali verdik.  Toplam kaybimiz 250 000 civarinda. Ingiliz ve Fransizlarin toplam kaybi da ayni miktarda (Kaynak: Alan Moorehead, Gallipoli, Sayfa: 302).  Yani Canakkaledeki kayiplarimiz, Buyuk Taaruzun yaklasik 25 misli.  Tahminime gore 3 yillik Istiklal Savasimizdaki toplam kaybimiz bir senelik Canakkale savaslarindaki kaybimizin 7 veya 8'de biri kadar.  Iste Turk Milleti 1915'de Turk ve Dunya tarihini bu buyuk kayiplar vererek degistirmistir.  Yine ayni buyuk millet 4 sene sonra topraklarini isgal edenlere elde kalan yorgun ve cok az sayidaki kahramanlari ile tekrar karsi koyup bagimsiz savasina baslamistir.  Ne mutlu ki bunu basaran bir ulusun evlatlariyiz.

Son olarak bir uzuntumu ifade edeyim.  Geliboluya yaptigim her iki ziyarette de Seddulbahir civarinda sehitlerimizin yattigi yerlere yeni yazliklar yapildigini gordum.  Turk tarihine ve aziz sehitlerimize yapilan bu buyuk saygisizligi lanetliyorum.  Yaziklar olsun bu insaatlara iskan musadesi verenlere ve icinde uyuyabilenlere.